2.1 Struktur dan Fungsi Sel

1. Definisi dan Organisasi Asas Sel

Sel ditakrifkan sebagai unit binaan asas bagi semua hidupan. Struktur utama sel diorganisasikan mengikut komponen berikut:

• Protoplasma: Komponen hidup sel yang merangkumi sitoplasma dan nukleus.
• Sitoplasma: Bahagian protoplasma yang mengelilingi nukleus, bertindak sebagai medium bagi tindak balas biokimia.
• Nukleoplasma: Kandungan yang terdapat di dalam nukleus.
• Sitosol: Medium berjeli dalam sitoplasma yang mengandungi bahan organik, bahan tak organik, dan organel-organel.

2. Struktur Luar dan Sempadan Sel

Sempadan sel menentukan bentuk dan mengawal interaksi dengan persekitaran luar.

2.1 Dinding Sel (Khusus untuk Sel Tumbuhan)

• Struktur: Lapisan luar yang kuat dan tegar, terbina daripada gentian selulosa. Ia bersifat telap sepenuhnya.
• Fungsi:
• Mengekalkan bentuk tetap sel tumbuhan.
• Memberikan sokongan mekanikal dan perlindungan.
• Mencegah sel daripada meletus akibat kemasukan air secara osmosis.

2.2 Membran Plasma

• Struktur: Lapisan nipis dan kenyal yang terdiri daripada dwilapisan fosfolipid dan protein. Ia bersifat separa telap.
• Fungsi:
• Mengasingkan kandungan sel daripada persekitaran luar.
• Mengawal pergerakan bahan melalui pengangkutan aktif atau pasif.

3. Pusat Kawalan dan Sintesis Protein

Proses arahan dan penghasilan bahan utama sel berlaku di bahagian ini.

3.1 Nukleus

• Struktur: Organel terbesar berbentuk sfera dengan membran dua lapisan berliang. Mengandungi nukleoplasma, nukleolus, dan kromatin (DNA).
• Fungsi:
• Mengawal segala aktiviti sel dan pembahagian sel.
• Membawa maklumat genetik yang menentukan ciri organisma.

3.2 Ribosom

• Struktur: Organel kecil tanpa membran yang terdiri daripada RNA dan protein. Boleh dijumpai bebas atau melekat pada Jalinan Endoplasma Kasar.
• Fungsi: Tapak utama sintesis protein.

4. Sistem Endomembran dan Pengangkutan

Rangkaian membran dalaman bertanggungjawab untuk sintesis, pengubahsuaian, dan pengangkutan bahan.

4.1 Jalinan Endoplasma (JE)

Sistem tubul atau rongga ceper yang bersambungan dengan membran nukleus.

• JE Kasar (JEK): Mempunyai ribosom pada permukaannya. Berfungsi mengangkut protein ke Jasad Golgi.
• JE Licin (JEL): Tiada ribosom. Berfungsi mensintesis lipid dan karbohidrat, serta menjalankan detoksifikasi dadah dan racun (terutamanya di hati).

4.2 Jasad Golgi

• Struktur: Timbunan kantung pipih yang berfungsi sebagai pusat pemprosesan dan pembungkusan.
• Fungsi:
• Mengubah suai protein, karbohidrat, dan lipid.
• Membungkus bahan ke dalam vesikel rembesan untuk dihantar ke luar sel atau ke organel lain.
• Menghasilkan lisosom.

5. Penjanaan Tenaga dan Metabolisme Khusus

5.1 Mitokondrion

• Struktur: Berbentuk rod atau sfera dengan membran dalam yang berlipat-lipat (krista) untuk meningkatkan luas permukaan.
• Fungsi: Tapak respirasi sel aerob untuk menjana tenaga dalam bentuk ATP (Adenosina Trifosfat).

5.2 Kloroplas (Khusus untuk Tumbuhan Hijau)

• Struktur: Berbentuk cakera dengan pigmen klorofil di dalam grana.
• Fungsi: Tapak fotosintesis di mana tenaga cahaya ditukarkan kepada tenaga kimia.

6. Organel Pengurusan Sisa dan Sokongan

6.1 Vakuol

• Struktur: Kantung berisi sap sel (air, gula, asid amino) yang dikelilingi membran tonoplas.
• Fungsi:
• Tumbuhan: Memberi kesegahan dan sokongan kepada tumbuhan herba.
• Organisma Unisel: Vakuol mengecut untuk pengosmokawalaturan; vakuol makanan untuk pencernaan.

6.2 Lisosom (Khusus untuk Sel Haiwan)

• Struktur: Kantung sfera mengandungi enzim hidrolitik (lisozim).
• Fungsi: Menghidrolisis molekul organik kompleks, memusnahkan bakteria, dan menyingkirkan organel yang rosak (autolisis).

6.3 Sentriol (Khusus untuk Sel Haiwan)

• Struktur: Pasangan struktur silinder yang terdiri daripada mikrotubul.
• Fungsi: Membentuk gentian gelendong semasa pembahagian sel (mitosis dan meiosis).

7. Analisis Perbandingan: Sel Haiwan vs. Sel Tumbuhan

Berikut adalah perbezaan kritikal antara kedua-dua jenis sel tersebut:

Persamaan: Kedua-dua sel mengandungi nukleus, sitoplasma, membran plasma, mitokondrion, jasad Golgi, jalinan endoplasma, dan ribosom.